1
Kursy walut i operacje kursowe
1.1. Kursy walut
1.1.1. Istota i charakter kursu waluty
Przez pojęcie kursu waluty rozumie się cenę jednej waluty wyrażoną w drugiej walucie. Może to być cena płacona w walucie krajowej za jednostkę waluty obcej lub cena jednostki waluty krajowej wyrażona w jednostce waluty obcej. Kurs waluty, będąc ceną pieniądza zagranicznego, spełnia dwie ważne funkcje: informacyjną i cenotwórczą. Występując w funkcji informacyjnej, kurs waluty informuje osoby fizyczne i prawne w danym kraju o cenie walut obcych. Jest to informacja bezpłatna. Wykorzystuje się ją w decyzjach eksporterów, importerów, przedsiębiorstw przemysłowych, handlowych i usługowych, osób fizycznych (np. w turystyce), na szczeblu i przedsiębiorstwa, i państwa. Cenotwórcza funkcja kursu waluty polega na przenoszeniu, poprzez kurs waluty, zagranicznego układu cen (i zagranicznych relacji cen) na krajowy układ cen wraz ze wszystkimi wynikającymi stąd ekonomicznymi konsekwencjami dla gospodarki krajowej. Przykładem mogą być zmiany cen ropy naftowej i ich wpływ na ceny krajowe. Cenotwórcza funkcja kursu walutowego w pełnym tego słowa znaczeniu występuje w gospodarce rynkowej przy istnieniu wymienialności walut. Może być ona ograniczana przez system ceł, opłat i podatków od importu. Istnieje również kursotwórcza funkcja cen wewnętrznych. Polega ona na wpływie zmian cen wewnętrznych na poziom kursu waluty krajowej.
Kurs waluty służy do przeliczania cen zagranicznych na ceny krajowe, i odwrotnie. Daje zatem możliwość porównania i konfrontacji cen towarów krajowych z cenami towarów zagranicznych. Kurs waluty jest tzw. ceną strategiczną. Oznacza to, że zakres jej oddziaływania jest szerszy od zakresu oddziaływania cen poszczególnych towarów i walorów
12
1. Kursy walut i operacje kursowe
finansowych na rynku krajowym. Kurs waluty wpływa bezpośrednio na ceny towarów w handlu zagranicznym i ceny walorów obcych na rynku wewnętrznym oraz pośrednio na ceny towarów na rynku wewnętrznym. Przedsiębiorstwa nie mają wpływu na poziom kursu waluty; jest on dla nich parametrem zewnętrznym.
W kursie waluty jako cenie pieniądza zagranicznego znajdują odzwierciedlenie stosunki ekonomiczne (wartościowe) między różnymi gospodarstwami narodowymi nawiązywane w toku wymiany handlowej, współpracy przemysłowej, ruchu podróżnych i w wielu innych ważnych dziedzinach. W ten sposób dochodzi do swego rodzaju konfrontacji na płaszczyźnie walutowej systemów i układów cen suwerennych gospodarstw narodowych oraz ich sprawności ekonomicznej.
Rola kursu walutowego nie ogranicza się do funkcji przeliczania jednej waluty na drugą. Kurs waluty jest bowiem ważną kategorią ekonomiczną (mającą zasadnicze znaczenie dla gospodarki narodowej) i istotnym instrumentem polityki gospodarczej. Jest również ważnym parametrem decyzyjnym i jednym z najważniejszych instrumentów pośredniego zarządzania handlem zagranicznym. Nie jest jedynie formalnym instrumentem rachunkowym, ponieważ wpływa na koszty i dochody przedsiębiorstw biorących udział w wymianie międzynarodowej zarówno po stronie eksportu, jak i importu. Dopiero przy danym poziomie kursu waluty można mówić o tym, czy dana transakcja eksportowa lub importowa jest opłacalna z ekonomicznego punktu widzenia.
Na poziom kursu walutowego wpływa szereg czynników ekonomicznych, politycznych i psychologicznych.
Najważniejszymi czynnikami ekonomicznymi wywierającymi bezpośredni lub pośredni wpływ na poziom kursu waluty są: podaż walut obcych na krajowym rynku walutowym i popyt na nie, stan bilansu handlowego i płatniczego, różnice stóp procentowych i stóp inflacji między danym krajem a innymi krajami, poziom cen w kraju i za granicą, przepływy kapitałów, stopień reglamentacji waluty* polityka walutowa i pieniężno-kredytowa (restrykcyjna lub ekspansywna) oraz koniunktura i stan gospodarki w kraju, a także w krajach, z którymi utrzymuje on stosunki ekonomiczne i finansowe.
Wpływ czynników politycznych na poziom kursu waluty (nasilenie się presji zniżkowej lub zwyżkowej) uwidacznia się w czasie napięć
1.1. Kursy walut 13
politycznych, zaostrzenia sytuacji międzynarodowej, występowania konfliktów regionalnych (np. konflikt sueski w 1957 roku, wojna wietnamska, konflikt w Zatoce Perskiej w 1991 roku) lub w czasie kryzysów finansowych (np. kryzys azjatycki w 1997 roku i kryzys rosyjski w 1998 roku).
Czynniki psychologiczne wpływające na kursy walut wymienialnych to głównie optymistyczne lub pesymistyczne przewidywania zmian koniunktury i rozwoju gospodarki w danym kraju przez międzynarodowe koła gospodarcze i finansowe. Optymistyczne przewidywania wpływają z reguły na umocnienie, a pesymistyczne na osłabienie kursu waluty.
Na kurs waluty, poza wymienionymi wyżej, wpływają również czynniki spekulacyjne (mające jednak charakter ekonomiczny). Jest to przede wszystkim gra na zwyżkę lub zniżkc kursów walut na rynkach walutowych (krajowych i zagranicznych). Może to jeszcze bardziej osłabiać waluty słabe i umacniać waluty mocne. Spekulacja walutowa nasila się z reguły w okresach napięć na rynkach walutowych oraz napięć politycznych.
Kurs waluty jest do pewnego stopnia zależny od stanu całej gospodarki narodowej. Wpływają na niego wymienione już czynniki ekonomiczne, a jednocześnie znajdują w nim wyraz takie krajowe wielkości ekonomiczne jak ceny, płace, koszty, wydajność pracy i tempo wzrostu gospodarczego. Z drugiej strony, sam kurs waluty wpływa bezpośrednio na takie krajowe wielkości ekonomiczne, jak ceny i koszty.
Ze względu na duże znaczenie kursu walutowego dla gospodarki narodowej jest on przedmiotem bacznej obserwacji krajowych władz walutowych. Władze te prowadzą politykę walutową, której najważniejszym instrumentem jest kurs waluty. Starają się utrzymywać go na poziomie uważanym za pożądany lub optymalny w danych warunkach rynkowych. Prawidłowy kurs waluty (jak się podkreśla w literaturze ekonomicznej) występuje z reguły wtedy, gdy spełnia wymóg utrzymania równowagi bilansu płatniczego w dłuższym okresie oraz sprzyja podnoszeniu efektywności i sprawności całej gospodarki narodowej. Kurs waluty jest wyrazem dynamiki gospodarczej danego kraju wobec świata zewnętrznego. Do takiego wniosku upoważnia powojenna historia krajów uprzemysłowionych, w szczególności Niemiec i Japonii, których waluty były wielokrotnie rewal?owane.
Kurs waluty może być ustalany przez władze walutowe lub wynikać ze stosunku podaży i popytu na waluty obce na krajowym rynku
14
1. Kursy walut i operacje kursowe
walutowym. Zmiany kursu waluty dokonuje się przez dewaluację i rewaluację. Dewaluacja polega na obniżeniu kursu waluty krajowej wobec walut obcych. Płaci się wówczas więcej jednostek waluty krajowej za jednostkę waluty obcej. Rewaluacja oznacza podwyższenie kursu waluty krajowej wobec walut obcych. Płaci się wówczas mniej jednostek waluty krajowej za jednostkę waluty obcej. Dewaluację lub rewaluację waluty przeprowadzają władze walutowe, z reguły banki centralne. Jest to decyzja urzędowa.
Przed dewaluacją lub rewaluacją waluty występuje zazwyczaj zjawisko deprecjacji (spadku) lub aprecjacji (wzrostu) kursu waluty na rynkach walutowych. Jest to, w przeciwieństwie do dewaluacji i rewaluacji, zjawisko rynkowe. Gdy kurs waluty krajowej na rynkach walutowych spada do poziomu niższego niż oficjalny kurs tej waluty, mówimy, że dana waluta jest nadwartościowa (lub przeszacowana). Nadwartościowość waluty usuwa się przez jej dewaluację. Natomiast jeżeli kurs rynkowy danej waluty jest wyższy od kursu oficjalnego, mówimy wówczas, że występuje podwartościowość (niedoszacowanie) tej waluty. Dokonany zabieg rewaluacji waluty usuwa tę podwartościowość.
Istnieją różnorodne systemy kursów walut. W ciągu ostatnich dwudziestu lat obserwuje się proces ich dywersyfikacji w poszczególnych krajach członkowskich Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW). Skomplikowało to sposoby oceny i klasyfikacji poszczególnych systemów kursów walutowych.
1.1.2. Rodzaje kursów walut
Kursy walut można klasyfikować według różnych kryteriów. E. Drabowski, znany w Polsce specjalista od kursów walut, klasyfikuje je według1:
1) czasu funkcjonowania,
2) czasu trwania,
3) liczebności, *
1 Por. E. Drabowski Klasyfikacja kursów walutowych, ?Handel Zagraniczny" 1982, nr 5-6, s. 34-37; E. Drabowski Międzynarodowe stosunki ekonomiczne i finansowe, wyd. E, PWE, Warszawa 1986, s. 307-351.
1.1. Kursy walut 15
4) stopnia ingerencji państwa w kształtowanie się kursu waluty krajowej.
Poniżej przedstawimy charakterystykę rodzajów kursów według powyższych grup klasyfikacyjnych.
Z punktu widzenia czasu funkcjonowania wyróżnia się następujące rodzaje kursów walutowych:
1. Kurs wolnorynkowy, który określany jest wyłącznie przez podaż
i popyt na waluty obce na krajowym rynku walutowym. Stosowany był
przez niektóre kraje kapitalistyczne w latach 1919-1924, w okresie
kryzysu gospodarczego w latach 1929-1933 oraz sporadycznie po drugiej